I. Intro. 

Có trường dậy vẽ, viết văn, sáng tác nhạc, nhưng cho tới hôm nay, vẫn không có trường dậy làm thơ. Mà chỉ có những cuốn sách chỉ dẫn về niêm luật của một thể thơ. Tại sao?

Bắt chước nhau

Không thể hệ thống hóa. 

Cá nhân tôi: cố gắng tìm về nguồn gốc. Khi hiểu được  nguồn gốc, thì có thể tìm ra manh mối của khởi đầu.

Bước vào bài nói chuyện, sẽ cố gắng dùng rất ít thơ của người khác, trong phần thí dụ, mà dùng thơ của chính mình để dẫn chứng. Không dùng thơ người khác, nhất là những người cùng thời vì sợ hiểu sai ý họ.   

Nhập đề: Thí dụ bởi chính cá nhân mình:

1- Nói qua về tuổi thơ

2- Cô độc nên tìm vào văn chương.

3- Học thuộc một số thơ. Làm theo. Đọc thầm, thấy trúc trắc,   thì sửa chữa sao cho  êm tai.  

A- Giai đoạn khởi đầu: Khởi đầu bắt chước / imitate / modify / người đi trước.

Cũng có học 1 vài luật căn bản để làm thơ. 
Nhưng đó là luật, kỹ thuật/ chứ không phải là chìa khóa.  

Thí dụ người thợ mộc và chiếc bàn

-Khi hiểu được cách làm, ta sẽ làm nhanh hơn, đẹp hơn, bền hơn và, nhất là khai triển kỹ thuật, để có thể làm thành nhiều kiểu bàn khác nhau. Sự nắm vững căn bản hay chìa khóa để mở ngôi đền VHNT, cũng thế:

Với người đọc: hưởng được nhiều hơn ? như  hiểu luật âm biến âm, chuyển cung của âm nhạc, ta sẽ thấy bản nhạc hay hơn. Đối với người sáng tác: thì, sự nắm vững, khác hơn bắt chước hoặc tình cờ.  

B- Nguồn gốc của văn chương, nghệ thuật nhân loại, dựa trên định luật căn bản sau đây: 

  Con người (Chủ Thể / Suject) nhìn ngắm, cảm nhận, lắng nghe  sự vật (Khách Thể / Object) sau đó đi tới  (Kết Luận / Conclusion)  

                Subject          >   Object        >  Conclusion.  

II- Có ba luật căn bản cho sự hình thành nền văn chương, nghệ thuật của nhân loại. Đó là:

So Sánh. 2- Liên Tưởng. 3- Nhân Cách Hóa. 

A- So Sánh / Comparison

So Sánh là so đọ hơn, kém hay ngang bằng giữa sự vật hay    điều này với điều khác.

Có bao nhiêu loại So Sánh?  Không kể loại so sánh phản nghịch từng cập như:

đêm / ngày, sáng / tối, buồn / vui, đen / trắng, xa / gần, cao / thấp, mập / ốm..., còn gọi là nhị-nguyên, chúng ta có ba loại so sánh chính, đó là:

1- So Sánh bằng. 2- So Sánh hơn (và) 3- So sánh kém.  

a- A = B  b- A > B  c- A < B

Thí dụ 1.

           Hoa cười ngọc thốt đoan trang
           mây thua nước tóc, tuyết nhường màu da   
           Kiều càng sắc sảo mặn mà
           so bề tài sắc lại là phần hơn    

           (Nguyễn Du, Kiều)  

           bạn tôi bằng nửa con cò
           vác trên lưng cái đền thờ con voi.

           (Nguyên Sa, Du Tử Lê)  

Thí dụ 2:

               Như con chim bói cá
               trên cọc nhọn trăm năm
               tôi tìm đời đánh mất
               trong vụng nước cuộc đời  

Ngoài những so sánh trực tiếp, còn co so sánh gián tiêp hay gián cách nữa.

Thí dụ 4:

           Ta sớm biết những con đường rất ngắn
           giấc mơ dài mang tượng tượng đi xa
           người xuất hiện dậy  tôi bài học mới:
           bài: môi người cũng như một giỏ hoa.

           (Du Tử Lê, Bài Môi Người Cũng Như Một Giỏ Hoa) 

B- Liên Tưởng / Connection in Though 

Phân biệt Liên tưởng và Liên tự (Conjunction)  

Liên Tự / Conjunction là những chữ như:

       ...Và,

       ...Nhưng,

       ...Tuy nhiên,

       ...Dẫu sao, 

Thí dụ:

       Và, tháng tám, nhân gian này cay nghiệt
       em, dung nhan trong nỗi hổ ngươi
       thanh xuân người như chiếc lá chưa rơi
       lời nói thật: cuối đời tôi muốn khóc.

       (Du Tử Lê, Bài Thu Hồng Tháng Tám.)                        

   a- Thứ nhất: Liên tưởng từ hình ảnh này, qua hình ảnh khác / From the image to image.  

TD:    

           Ta sớm biết tâm hồn như cửa biển
           sóng quanh năm nở bọt gọi, mời
           người xuất hiện dậy tôi bài học mới:
           bài: dã tràng giống ai mà hổ ngươi?       

 Thứ Nhì: Liên Tưởng là từ ý nghĩ này, nhớ tới hình ảnh, hoặc ý nghĩ khác. 

Thí dụ:

      Khi tôi chết nỗi buồn kia cũng hết
      đời lưu vong tận tuyệt với linh hồn

      (DTL, Khi Tôi Chết, Hãy Đem Tôi Ra Biển.)  

c-Thứ Ba: Từ sự vật, thiên nhiên, liên tưởng tới con người, thân phận. 

Thí dụ:

Đêm về theo bánh xe lăn
tôi trăng viễn xứ, hồn thanh niên vàng
tìm tôi, đèn thắp hai hàng
lạc nhau cuối phố, sương quàng cổ cây

(DTL, Đêm, Nhớ Trăng Saigòn.) 

Liên tưởng kép, hay liên tưởng phức hợp

(Trở lại thí dụ trên. Bài thơ mở ra với chữ chỉ thời gian: đêm. Đêm dẫn tới những liên tưởng thuộc về cái không gian mà đêm ngự trị là: Trăng, màu Vàng, Đèn  đường, hàng Cây và, Sương khuya...  

Tóm tắt:

-Có nhiều loại liên tưởng khác nhau. Nhưng tựu trung, có hai loại chính. 

Liên tưởng trực tiếp: A > B

Thí dụ 1:

           ngón tay từ đó như cây nến
           thắp sáng đời sau, người đổi tên.          

Thí dụ 2:

           em đi bỏ lại hồn thơ dại
           tôi vó câu buồn sâu sớm mai  

Thí dụ 3:

           cây có bóng thú có rừng để ở!
           tôi có người để nhớ đến tương tư!         

Liên Tưởng Mắt Xích hay định luật LT+

             Từ A > B > C > D.... 

Thí dụ1:

            khi em chết cuộc đời này phải hết
            không chỉ tôi! Hoa, cỏ cũng lên trời
            thú lìa rừng! Chim chóc lạnh từng đôi
            bao thế hệ vì em mà tận tuyệt.

            (Hiến Chương Yêu)   

C- Nhân Cách Hóa / Personalization/  

Nhân cách hóa là cho sự vật / a thing/ sinh vật / a living being/ a creature/ một da thịt, một linh hồn, giống như một con người. 

a- Trong văn chương, chúng ta thấy rất nhiều những nhân cách hóa dành cho sinh vật: 

TD.

        Tôi nghe hắt hiu từ mắt em ngắt tạnh
        Con dế buồn tự tử giữa đêm sương
        bày sẻ cũ cũng qua đời lặng lẽ
        em ở đó bờ sông còn ấm cát
        con sóng tình vỗ mãi một âm, quên.   

Hoặc:

       Rồi em bỏ tôi đi
       tôi ở lại như con sâu kèn
       ngủ vùi trong bao kín tối tối tăm
       hồi còi không thê thiết rúc lên  

Hoặc:       

     ngựa về buồn bã bao đêm
     giây cương đã đứt ưu phiền chưa khuây 

 -Ngoài ra, chúng ta cũng những nhân cách hóa một vật, một sự vật, không phải là sinh vật, như đất, đá, hè đường, phố xá vân vân... 

 thí dụ:

            anh đã hứa em an lòng hỡi nhỏ
            ta sẽ về tới chốn của thương yêu
            nơi sương sa như sữa suốt buổi chiều
            nơi mưa bụi xuống lòng nhau lấm tấm
            nơi đêm bước những bàn chân rất chậm
            và dãy đèn xấu hổ sẽ quay đi
            riêng hàng cây vẫn đứng đó lầm lì
            khi anh bỗng hôn em trời lu sao tỏ  

 Hoặc:

     than với củi sống chung cùng một phút
     nhưng tàn tro chẳng thể có hai đời
     như que diêm chỉ có một tiếng cười
     như ta chỉ có một đời tiêu phí  

Hoặc: 

        ai dám bảo thịt, da không biết khóc?
        nhìn tôi đi, em sẽ hiểu đêm về  

Người ta cũng có thể nhân cách hóa cả một ý niệm trừu tượng / abstracted-Conception:   

    Chẻ đôi sông, núi đêm bưng mặt
    mưa quấn khắn vào sâu ấu thơ.

Hoặc:

    chẻ đôi con gió: cây ly, biệt
    hương tóc truy tầm vai thất tung
    tưởng ai oan khuất vừa quay gót
    xương thịt đời sau máu rất buồn 

-Ngoài kỹ thuật nhân cách, trong hai đoạn thơ này còn có kỹ thuật cụ thể hóa / Realistic/ một hình ảnh hay một ý niệm nữa. 

-Trong một khổ thơ, người ta cũng có thể xử dụng cùng lúc nhiều kỹ thuật (chìa khóa) như nhân cách hóa, liên tưởng. 

Thí dụ:

   chào dịnh mệnh! Gõ cửa / tôi/ cuối kiếp (Personalization)  
   trái tim người: lưu lượng biển bao dung  (Connection in Though)
   người nhón gót: gửi điều chưa nói hết
   lên vai tôi. Mùi tóc mẹ ân cần

III- Kết luận:

-Nắm được luật So Sánh, Liên Tưởng và, nhân cách hóa là nắm được chiếc chìa khóa mở cửa vào ngôi nhà thi ca. 

-Từ đó, chúng ta không chỉ tăng trưởng khả năng thưởng ngoạn những hình thái văn học nghệ thuật như hội họa, điêu khắc, âm nhạc, thi ca, văn chương, mà chúng ta còn có thể trở thành người sáng tạo nữa.