TRÀ ĐOÁ - Đọc thơ Huỳnh Lê Nhật Tấn

Trong cả giới nhà thơ mà tôi biết, thì thơ của Tấn có lẽ là thứ khó nhằn nhất. Thỉnh thoảng có đọc thơ anh đăng trên Tiền Vệ, Da Màu, nhưng hầu như chẳng hiểu gì. Nhiều bài thơ của Tấn gần như không có lối tiếp cận nào để hiểu được. Có lẽ vì vậy mà tôi chưa bao giờ nỗ lực để đọc thơ anh.

Cho đến gần đây, khi tôi được tặng một tập thơ đầy đặn của anh mới xuất bản: tập Que Than. Tập thơ có 3 phần, gồm 91 bài thơ. 91 cửa ải cho người đọc.

Mời đọc thử một đoạn trong bài thơ mà tôi cho là dễ hiểu nhất trong tập:

..."

Đơn giản là trong thơ của Tấn, các ý niệm, hình ảnh đểu rời rạc, gần như chẳng có liên hệ gì với nhau, dù anh đặt để chúng cạnh nhau.

Để hiểu rõ hơn đặc điểm nổi bật này, ta cùng quay lại với một thủ pháp rất nổi tiếng của dòng thơ siêu thực: lối viết tự động.

Lối viết tự động tạo nên một sự tùy tiện của các ký hiệu. Nó biểu đạt giấc mơ và đời sống vô thức.

Lối viết này nhằm thoát khỏi mọi sự kiểm duyệt của xã hội và luân lý, biểu lộ niềm tin vào tính dân chủ của ngôn ngữ. Về mặt biểu hiện, nó thoát khỏi tư duy lý tính, thoát khói sự kiềm kẹp của logic não bộ. Nó rời rạc, ghi nhận ngay trong tức khắc những ý niêm, hình ảnh tràn ra từ vô thức.

Ví dụ một đoạn thơ của Aime Césaire:

(Mặt trời rắn - bản dịch của Nguyễn Thị Từ Huy)

Tôi không biết các nhà thơ Pháp đã làm cách nào để thực hiện được cách viết tự động này, nhưng theo tôi hiểu, xét ở góc độ sinh lý học thần kinh, thì chỉ có thể làm việc này bằng hai cách:

1. Giả vờ tự động, hoặc

2. Dùng chất gây ảo giác để tạm thời loại bỏ chức năng liên tưởng của não bộ.

Bởi liên tưởng là cách thức mà các nơ ron thần kinh vận hành và đó cũng là cách thức mà lý trí chúng ta thực thi mọi suy nghĩ. Ta không thể huy động các ý niệm/hình ảnh từ vô thức nếu vẫn ở trong trạng thái tỉnh táo.

Và đây chính là điều kỳ diệu ở thơ Huỳnh Lê Nhật Tấn: hầu như toàn bộ thơ anh đều được trình diến dưới dạng rời rạc của lối viết tự động này. Điều đáng nói ở đây là, bằng cách nào đó mà anh sử dụng thủ pháp này một cách tự nhiên như hơi thở. Anh viết tự động mà không cần một chút cố gắng hay sự trợ lực nào khác.

Điều này dẫn đến các hệ quả của thơ:

- Chối bỏ mọi ý nghĩa, bởi ngôn ngữ nhảy ra tự động, các ý niệm/hình ảnh cứ chen lấn nhau xếp hàng trên giấy bất chấp mọi tính liên hệ, chúng tạo nên những câu chữ vô nghĩa và phi thực.

- Tạo nên một rào cản cho lối đọc thơ thông thường luôn muốn đi tìm nghĩa của bài thơ.

Vậy trong thơ Tấn có nghĩa gì không?

Có.

Thực ra mỗi bài thơ luôn là một chỉnh thể, thường thì nó xuất phát từ một tứ nào đó, nhưng khi khai triển, nhà thơ sẽ bị lối viết tự động lấn át hầu hết, đến nỗi may ra ta chỉ kết nối được chút ý nghĩa ở những câu đầu và câu cuối để hiểu cái ý niệm mà nhà thơ muốn giãi bày.

Cho nên để đọc được thơ Huỳnh Lê Nhật Tấn, bạn đọc phải chấp nhận tính chất này một cách triệt để, và đọc trong tâm thế của kẻ sắp được thưởng lãm một thứ gì đó thật vô nghĩa.

21/07/2017

TRÀ ĐÓA