VĨNH QUYỀN: Treo Vào Tương Lai

Sống, vẽ trong lặng lẽ và đằm thắm họa sĩ Vũ Dương vẫn thỉnh thoảng gây ngạc nhiên trong giới hoạt động mỹ thuật, và ngay cả với bạn văn nghệ lâu năm như tôi, một cách không chủ ý.

Nhớ cái thời họa sĩ Lưu Công Nhân dừng chân giang hồ, dành hẳn hai năm 1984-1985 vẽ phố cổ Hội An. Một hôm ra Đà Nẵng, anh giục tôi đưa đi thăm Vũ Dương, bởi “vừa tình cờ xem tranh cậu ấy ở một gallery, hay lắm”. Tôi hỏi anh muốn đến nhà ở hay đến nhà sáng tác. Anh hiểu nhầm, “Dương đang dự trại à?”. Tôi giải thích Vũ Dương ở với vợ con một nơi, ở với những bức tranh của mình một nơi khác. Rồi, bằng Honda, tôi đèo anh ra ngoại thành, phía tây nam, đến ngôi nhà ẩn giữa vườn cây xanh lá trên quả đồi thoai thoải thưa thớt dân cư.

Sau chuyến đi, họa sĩ Lưu Công Nhân gửi mấy dòng cám ơn đã nhận được một ngạc nhiên thú vị, mà theo chữ của anh là “một vại tình cờ” (một vại bia hơi ngon phết dọc đường không lường trước). Vài hôm sau, nhận tiếp bản thảo một tùy bút, mà tôi chuyển đăng ngay trên báo Lao Động Chủ nhật. Trong đó, anh Lưu Công Nhân đã viết:

Năm 1987, tôi cùng họa sĩ Lưu Công Nhân đến chúc mừng triển lãm của Vũ Dương tại trụ sở Hội Văn học nghệ thuật Quảng Nam-Đà Nẵng. Trong lúc trò chuyện, một nhà báo hỏi đây có phải triển lãm cá nhân đầu tiên của anh không, Vũ Dương gật đầu xác nhận. Họa sĩ Lưu Công Nhân bỗng nói vu vơ:

“Không hẳn…”. Mọi người, trong đó có cả Vũ Dương, lấy làm ngạc nhiên. Sau đó, anh Lưu Công Nhân làm rõ suy nghĩ của mình: “Là tự dưng nhớ cái không-gian-mỹ-thuật riêng của Vũ Dương mà tôi đã có dịp thăm vài năm trước. Đó không phải “triển lãm cá nhân đầu tiên” thì là cái gì?”

Những ai từng tiếp xúc với Vũ Dương sẽ gặp nhau ở nhận xét chung: anh ấy là một người ít nói, hiền lành, lịch nhã. Tôi cũng vậy, để rồi ngạc nhiên, rằng cũng con người ấy, nhưng trong tư cách một họa sĩ bảo vệ cái đẹp vẹn toàn của tác phẩm mình, dẫu chỉ là một minh họa báo chí, có lúc lại rất khó thuyết phục. Dưới đây là kỷ niệm vui của chúng tôi.

Chuyện là từ 2001, hàng năm tôi được tòa soạn cho phép xuất bản đặc san xuân báo Lao Động khu vực Miền Trung–Tây Nguyên. Hai họa sĩ, cũng là hai người bạn gần gũi nhất, Hoàng Đặng và Vũ Dương, đã dành thời gian cận Tết giúp tôi chăm sóc mảng mỹ thuật của ấn phẩm. Từ tranh bìa, minh họa đến vignette. Kéo nhau vào Aloha, quán bia gần văn phòng báo, xem bản bông còn sực mùi mực in từ nhà in vừa mang về, là hạnh phúc của chúng tôi ngày ấy. Và tôi thường cảm thấy hài lòng, hoặc xuê xoa “chấp nhận được”. Nhưng Vũ Dương thì không. Dẫu đồng ý với thực tế, rằng bản in luôn giảm chất lượng so với bản gốc, anh vẫn chỉ ra những sai lệch màu sắc quá đáng, “không chấp nhận được”. Thế là các kỹ thuật viên của văn phòng phải mang bản bông trở lại nhà in, yêu cầu xử lý.

Trong một số xuân khác, nhà văn Hoàng Phủ Ngọc Tường góp mẩu hồi ký thời hoạt động bí mật nội thành. “Nhân vật” chính là con chó của một chủ nhà cơ sở. Tình thế truy càn căng thẳng, nhóm của nhà văn được lệnh rút lên cứ. Vài năm sau, có dịp trở lại ngôi nhà cơ sở, thấy vắng con chó, nhà văn hỏi thăm. Chủ nhà cho biết nó ngày đêm ngóng chờ những người mà nó được phân công bảo vệ. Chờ một thời gian dài không thấy ai về, con chó bỏ ăn và nằm chết trên nắp hầm bí mật. Vũ Dương nhận minh họa mẩu hồi ký này. Lúc dàn trang, kỹ thuật viên vào phòng tôi, đặt bức minh họa lên bàn, bảo hình như họa sĩ gửi nhầm. Nhìn vào, tôi hiểu lý do cậu ta nghĩ như vậy: chỉ mấy nét mực xạ đậm nhạt phóng túng trên nền vàng đất nhạt nhòa và không thấy hình bóng con chó đáng yêu đâu. Cuối chiều, “đến hẹn lại lên”, chúng tôi gặp nhau ở Aloha. Sau vài cốc bia, tôi mở hé cặp, chỉ vào bức minh họa, hỏi tác giả: “Nhân vật chính” đâu? Vũ Dương đáp bằng câu hỏi ngược: Chẳng lẽ mình phải giải thích? Chúng tôi cùng cười, tiếp tục uống bia và chuyển sang chuyện khác.

In xong, tôi lập tức ra Huế, đích thân mang báo biếu đến nhà nhà văn Hoàng Phủ Ngọc Tường. Nhìn khá lâu vào bức minh họa, anh gật gù: Đẹp và xúc động. Cho mình gửi lời cảm ơn Vũ Dương. Rồi, không phải ngẫu nhiên mà câu chuyện ngay sau đó giữa nhà văn và tôi xoay quanh khái niệm triết học “cát bụi”. Từ cát bụi bản thể luận/ essentialism đến cát bụi hiện sinh luận/ existentialism, rồi đến cát bụi trong ca từ Trịnh Công Sơn…

Bước đi của lịch sử xã hội bao giờ cũng tạo nên chuyển động/ tác động/ chấn động vào không khí đời sống/ hoạt động nghệ thuật, thậm chí đẩy tới những lối rẽ lạc dòng. Họa sĩ Vũ Dương định hình, thành danh trong một giai đoạn chuyển tiếp cực đoan như thế. Dẫu vậy, dường như suốt chặng đường miệt mài làm nghệ thuật của Vũ Dương, từ nội dung thể tài đến hình sắc, đã không hằn dấu biến dạng do tác động bên ngoài, thời sự cũng như thời thượng. Nếu có những chuyển động trong mạch sáng tạo thì đó là kết quả của cuộc tự thân tìm tòi, khám phá.

Giá trị cái đẹp mỹ thuật phổ quát và đặc hữu là visa để tranh Vũ Dương đi vào bộ sưu tập của Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, đến với hàng chục cuộc triểm lãm, trở thành mục tiêu của các nhà sưu tập tranh tư nhân trong nước và quốc tế.

Giai đoạn nào trong đời vẽ, tranh của Vũ Dương cũng đều thư nhã, là những ẩn dụ, là cõi an trú tâm hồn. Ở đó, họa sĩ ghi chép thế giới chung quanh qua ký ức, thứ ký ức đã thuộc về cổ tích. Tranh Vũ Dương, phong cảnh cũng như chân dung, là cuộc giao hội giữa hình nét và bảng màu man mác thiên về hồi cố trực giác hơn là thị giác.

Gần 30 năm trước, trên tạp chí Đất Quảng, nhà thơ Trinh Đường ghi nhận: “Tưởng như anh nói bằng ngôn ngữ màu sắc, hóa ra anh lại nói bằng chính lòng anh. Tưởng như anh sẽ bộc bạch hết tâm tư, hóa ra anh chỉ gợi lên, đánh động đến tiềm thức để tìm sự đồng cảm của những người cùng thời. Trí tưởng tượng không cho phép người nghệ sĩ lặp lại những ước lệ và chụp ảnh cái cũ mòn, cái tẩm thường. Nó khuyến khích một không gian và thời gian nhiều chiều, nhưng cái chiều cần phấn đấu, cái chiều sâu lắng nhất đối với một nghệ sĩ đã thể hiện ở Vũ Dương, đó là chiều sâu tư tưởng, chiều sâu về nhân sinh...” Quả là cái nhìn thấu suốt và đồng điệu về họa sĩ, tôi chỉ muốn góp thêm, rằng theo thời gian, Vũ Dương không chỉ “tìm sự đồng cảm của những người cùng thời”.

Những ngày này, tôi ngạc nhiên lẫn vui mừng thấy Vũ Dương vẫn thư thả nhặt cái đẹp trong cõi nhân gian, không phải lúc nào cũng đẹp, đặt lên toan với một tinh thần khai phóng. Tôi mơ hồ thấy điểm đến mà bạn mình đang hướng đến: Tranh treo vào tương lai.

[Tranh “Xuân thì” của họa sĩ Vũ Dương]