Tính “đối thoại” trong thơ Hoàng Cầm, hay hai mặt của một đồng tiền lịch sử

16 Tháng Năm 201012:00 SA(Xem: 10466)
Tính “đối thoại” trong thơ Hoàng Cầm, hay hai mặt của một đồng tiền lịch sử

blank














Chưa đầy 2 tháng sau cái chết của nhà thơ Hữu Loan (ngày 18 tháng 3 năm 2010,) văn giới Việt Nam trong và ngoài nước, lại nhận được tin buồn: Thành viên cuối cùng của phong trào Nhân Văn – Giai Phẩm, nhà thơ Hoàng Cầm, đã từ trần tại Hà Nội ngày 6 tháng 5 năm vừa qua, hưởng thọ 88 tuổi. (1)

Là một trong những kiện tướng của phong trào Nhân Văn Giai Phẩm, mấy năm cuối đời, nhà thơ Hoàng Cầm bị bại liệt sau một tai nạn té ngã. Tất cả mọi sinh hoạt của ông diễn ra trong một căn phòng nhỏ, trên tầng lầu thứ tư, ngôi nhà nằm sâu một con ngõ đường Lý Quốc Sư, Hà Nội.

Tùy trình độ, vị trí, cảm quan của mỗi người, cũng như tùy hoàn cảnh, tâm cảnh riêng mà, ta có những đánh giá, kết luận về sự nghiệp thi ca, nhân cách đời thường của tác giả tài hoa này.

Dù vậy, về phương diện sáng tác, người ta vẫn có một số tiêu chí căn bản, để xét định giá trị một tác phẩm. Một sự nghiệp.

Những tiêu chí thông thường, phổ cập nhất là sự quán chiếu trên hai yếu tố: Ý nghĩa hay “thông điệp” và, cấu trúc xương sườn của tác phẩm ấy.

Ở cả hai lãnh vực vừa kể, yếu tố độ sâu rung cảm và, tính mới lạ, là những thước đo nhiều thuyết phục nhất.

Một cách tổng quát, nhà thơ Hoàng Cầm là một tài năng đặc biệt của thi ca Việt Nam thời cận đại. Thơ của ông có được đỉnh cao chói lòa và, độ sâu truyền bá.

Trước nhất, ngay tự bước khởi nghiệp thi ca của mình, với những vở kịch thơ như “Hận Nam Quan”, rồi “Kiều Loan”, phổ biến từ những năm giữa thập niên 1940, Hòang Cầm không những đã xác lập cho mình, vị trí hàng đầu ở thể lọai kịch thơ; mà, ông còn đem những vòng nguyệt quế, những vương miện về cho thể lọai thơ đó nữa.

Kế đến, tầm cỡ hay kích thước lớn lao của thơ Hòang Cầm, nằm nơi những bài thơ dài hơi. Những trường khúc đòi hỏi tác giả những lao tác tinh thần và trí tuệ bền bỉ, như những tập-đại-thành hay, tựa những cánh chim đủ năng lực sỏai theo chiều dài chảy xiết và, cuộn sóng những trường giang. 

Tôi muốn nói tới những bài thơ trên dưới một trăm câu của ông. Những bài thơ như “Đêm Liên Hoan”, “Bên kia sông Đuống”…

Tôi muốn nói, những bài thơ của ông, tự thân, có được những trái tim lớn như trái tim Việt nam, thời đầu cuộc cách mạng kháng chiến chống Pháp.

Tôi muốn nói, những bài thơ của ông, tự thân có cùng nhịp thở bừng bừng lao tới của tòan dân: Sự đồng lòng xô sập bức tường nô lệ, rải máu mình trên từng thước đường giải phóng quê hương. 

Nói thế, không có nghĩa, thi ca cận đại, hay thời đầu của cuộc kháng chiến bi tráng kia, không có những bài thơ yêu nước khác.

Nhưng, sự khác biệt ở chỗ cường độ rung động, nhịp đập chân thiết tới nghẹn ngào của tình yêu ấy…

Ở điểm này, Hoàng Cầm không nói về tình yêu nước mà, thơ ông chính là tình yêu đất nước. Đó là một tình yêu vàng ròng. Thuần khiết.

Chính tính vàng ròng, thuần kiết, chân thiết tới nghẹn ngào đó, của thơ Hòang cầm mà thơ ông trở thành những bó đuốc nồng nàn, cháy rát một niềm tin. Hoặc như những liều thuốc bổ cực mạnh, gia tăng nhiệt lượng yêu nước, thương nòi của thanh thiếu niên Việt Nam thuở ấy.

Những người tham gia kháng chiến giai đoạn đầu của cuộc tranh đấu dành độc lập cho Việt Nam kể rằng, mỗi khi bài “Đêm liên hoan” của Hoàng Cầm được trình diễn trên sân khấu dã chiến ngoài trời, trong rừng sâu, thì cả ngàn người tham dự giống như nhập đồng. Họ, những người dự khán cuộc đọc thơ, trở thành hiện thân của chính bài thơ.

Họ, những người dự khán cuộc đọc thơ, đã cụ thể hóa ý nghĩa của bài thơ, ngay tự những câu thơ mở đầu bài thơ:

“Đêm Liên Hoan! Trời ơi, đêm Liên Hoan!
Đầu người nhấp nhô như sóng biển ngang tàng
Ta muốn thét vỡ toang lồng ngực
Vì say sưa tình thân thiết Việt Chính Đoàn.
- Anh từ phương nào lại?
- Tôi từ đất dấy lên…”

Câu hỏi “anh từ phương nào lại”? không là câu hỏi cho một người. Câu hỏi đó, cho mọi người.

Câu trả lời “tôi từ đất dấy lên”. Không là câu trả lời của một người. Mà đó là câu trả lời của muôn người (như một.) 

Cũng vậy. Những câu hỏi và những câu trả lời kế tiếp:

“- Anh từ đâu đến đó?
“- Tôi đi giết giặc đây.”

Rồi:

“- Gia đình anh ở đâu?
“- Mẹ hiền tôi đã khuất
“Nhưng trước khi nhắm mắt
“Mẹ mừng cho đàn con…”

Rồi nữa:

“- Anh giết bao nhiêu giặc mà mắt anh long lanh?
“- Mời anh lên rừng xanh
“Hỏi những cành lá biếc

(……)

“- Trong tiểu đội anh, những ai còn ai mất?
- Không, không ai còn ai mất!
“Ai cũng chết mà thôi!
“Kẻ trước người sau lao vào giặc
“Giữ vững ngàn thu một giống nòi”…

(Hoàng Cầm, “Đêm Liên Hoan”.)

Tất cả vẫn là những câu hỏi, không cho một mà, hết thẩy mọi người. Tất cả vẫn là những câu trả lời, không của một mà, hết thẩy dân tộc.

Cả bài thơ được xây dựng trên một cuộc đối thọai phương cương, không chỉ giữa hai nhân vật mà, giữa nhiều nhân vật. Những nhân vật cùng đi ngược cơn bão nô lệ, để làm nên những trang sử độc lập mới.

Nhìn lại lịch sử thi ca Việt Nam từ thời thơ chữ Hán, chữ Nôm tới thời thơ Tiền chiến, nếu không kể những tiểu thuyết văn xuôi (mà chúng ta quen gọi là tác phẩm cổ điển văn vần) thì, chúng ta có rất ít hình thái “đối thoại” trong thơ.

Ở bài thơ này, về phương diện cấu trúc, loạt “đối thọai” tôi vừa nêu ra, là xương sống hay, cột chống nâng, dựng toàn bộ bài thơ, ngẩng mặt, ngạo nghễ đứng lên.

Trong một bài thơ khác, bài “Lá Diêu Bông”, tác giả “Đêm Liên Hoan” cũng sử dụng hình thái “đối thoại” vốn là điểm mạnh của ông.

Mặc dù chúng không giữ vai trò “xương sống” hay “cột chống” nhưng, vẫn cần thiết, như những đáp số cụ thể, cho những ẩn số vốn huyễn tưởng là chân dung của bài thơ này.

(Có người ghi nhận rằng, nhà thơ Hoàng Cầm viết bài “Là Diêu Bông” từ năm 1959, nhưng mãi nhiều năm sau, những người yêu thơ ông mới biết tới, nhờ sự “hiểu lầm” rồi dẫn tới việc phổ nhạc của nhạc sĩ Trần Tiến…)

Vỏn vẹn có 25 câu, không là những đối thọai trực tiếp; nhưng qua những cụm từ ám thị, như: “Chị bảo - Đứa nào tìm được Lá Diêu Bông…” (2) Hay: “Chị chau mày - Đâu phải Lá Diêu Bông…” (2) Hoặc nữa: Chị lắc đầu - Trông nắng vãn bên sông” (2)… thì, hình thái đối thoại gián cách này, vẫn cho thấy phần nào đặc tính thơ Hoàng Cầm vậy.)

Tóm lại, với cá nhân tôi, bài “Đêm Liên Hoan” của Hoàng Cầm, đã san bằng được khỏang cách giữa độc giả với chữ, nghĩa, tư tưởng…của tác giả.

Cũng như bài “Bên kia sông Đuống”, hồn tính thi ca Hòang Cầm nơi bài thơ vừa kể, tuồng đã nối, nhập được hồn tính thiêng liêng giữa người chết vào kẻ sống…

Nên, nó như ngọn cờ chung. Không đảng phái. Không chủ nghĩa. Không sắc mầu xanh, đỏ. No mang tính “duy nhất một ngọn cờ tổ quốc”! 

Buớc qua lãnh vực truyền bá thi ca thì chúng ta đừng quên rằng, tới cuối thập 1940, trong vùng kháng chiến, sự phổ biến một bài thơ là điều thậm khó khăn. Nó càng khó khăn hơn nữa, khi đó lại là những bài thơ dài hàng trăm câu!

Vậy mà, thơ Hoàng Cầm ở giai đoạn này, vẫn được những người đi kháng chiến chép tay. Và thuộc lòng.

Ở giai đoạn này, người ta cũng ghi nhận được sự kiện tương tự với một số thơ của Quang Dũng, Hữu Loan…

Nhưng, nếu thơ của Quang Dũng mang nhiều tâm sự cá nhân liên quan tới sinh quán hoặc Hà Nội, nơi ông vừa từ bỏ; và Hữu Loan với “Mầu tím hoa sim,” là một chuyện tình cảm động, đau đáu nỗi niềm tử biệt, sinh ly thì, “Đêm Liên Hoan” hay “Bên kia sông Đuống” của Hoàng Cầm, lại là những bài thơ được lóng sạch tính cá nhân. Nó không có một chút nhân thân Hoàng Cầm, cá biệt.

Tôi cho đó là hai bài thơ tiêu biểu nhất. Cụ thể nhất. Trực tiếp đi tới đầu nguồn ý nghĩa của cuộc lên đường làm thành lịch sử của lớp thanh, thiếu niên Việt Nam thời chống Pháp, cận đại.

Chính họ, chính những con người, những nhân vật “trong”Đêm Liên Hoan”, “ở”Bên kia sông Đuống” đã làm nên lịch sử.

Do đó, là tác giả, Hoàng Cầm cũng chính là mặt bên kia của đồng tiền lịch sử ấy. 

Hôm nay, tác giả đã mất. Hoàng Cầm đã đi xa. Nhưng “Đêm Liên Hoan”, “Bên kia sông Đuống”… của ông, sẽ ở lại với lịch sử, vì tính:

 “Duy nhất một ngọn cờ Tổ Quốc”!

Du Tử Lê,

(Calf. May 10 2010.) 

 

Chú thích:

(1) Hoàng Cầm tên thật Bùi Tằng Việt, sinh ngày 22 - 2 - 1922 tại Bắc Giang. (2) Phần gạch dưới của tác giả.

 

 

 

 

Gửi ý kiến của bạn
Tên của bạn
Email của bạn
17 Tháng Sáu 20206:58 CH(Xem: 1085)
Bố có nghe được những gì Roll nói?
19 Tháng Năm 20209:18 SA(Xem: 1413)
Tôi ước ao, trong giây phút này, giữa mùa cách ly, tôi được ôm bác Bích. Tôi sẽ nói với bác là:/ "Rồi thì tất cả sẽ nguôi ngoai."
28 Tháng Ba 202012:24 CH(Xem: 2675)
Thái Thanh, trong lòng tôi, không chỉ là tiếng hát vượt thời gian, Bác là hiện thân của trường ca Mẹ Việt Nam, kiên cường, dũng mãnh.
16 Tháng Ba 202012:00 SA(Xem: 2331)
bây giờ / tôi ngồi đây / nghe đời mình sắp cạn. / những con chữ / ho khan / bầu ngực người / khói ám?
14 Tháng Hai 202012:00 SA(Xem: 2818)
bông hoa mách một con đường ngắn nhất đem mùi hương vào tận giấc mơ người.
27 Tháng Giêng 20206:29 SA(Xem: 1973)
Giữa những giây phút cuối cùng của năm cũ sẽ vĩnh viễn khép lại và, một năm mới hớn hở mở ra, có một khe hở mà, chúng ta gọi là Giao thừa.
14 Tháng Giêng 202012:00 SA(Xem: 4097)
chiều thơm, tất tả đêm suy kiệt/ trí nhớ dậy hương từng vết thương/
08 Tháng Giêng 202012:27 CH(Xem: 2491)
sông hỏi suối. phụ lưu tìm hỏi tóc:/ - nụ hôn nào cư ngụ với mai sau?
01 Tháng Giêng 20203:52 CH(Xem: 2017)
thánh thần rời hai vai/ nhường ngôi người cứu rỗi.
18 Tháng Mười Hai 201912:00 SA(Xem: 4991)
có thể em không biết/ tôi đã trở lại nhiều lần vỉa hè/ nơi chúng ta từng ngồi với bạn bè,/ trên những chiếc ghế thấp
Du Tử Lê Thơ Toàn Tập/ Trọn bộ 4 tập, trên 2000 trang
Cơ sở HT Productions cùng với công ty Amazon đã ấn hành Tuyển tập tùy bút “Chỉ nhớ người thôi, đủ hết đời” của nhà thơ Du Tử Lê.
Trường hợp muốn có chữ ký tác giả để lưu niệm, ở Việt Nam, xin liên lạc với Cô Sóc, tel.: 090-260-4722. Ngoài Việt Nam, xin liên lạc với Ms. Phan Hạnh Tuyền, Email:phanhanhtuyen@gmail.com
Ở lần tái bản này, ngoài phần hiệu đính, cơ sở HT Productions còn có phần hình ảnh trên dưới 50 tác giả được đề cập trong sách.
TÁC GIẢ
(Xem: 1839)
Khi gặp Bùi Xuân Phái, thấy nhau, chúng tôi cùng bùi ngùi. Chúng tôi không nói được với nhau một lời nào!.! chỉ nhìn nhau. Mặc cho những giọt mắt già nua, hiếm hoi, lặng lẽ chảy…
(Xem: 15063)
dutule.com: Chúng tôi đăng lại, bài Du Tử Lê viết về bạn mình, nhà văn Nguyễn Xuân Hoàng, như món quà muộn, mừng Sinh Nhật anh.
(Xem: 9163)
Nhìn lại toàn cảnh 20 năm văn học, nghệ thuật miền Nam
(Xem: 413)
Trần Thanh Hiệp ghi nhận rằng “lịch sử” thơ Tự Do ở Việt Nam, đã chào đời khoảng cuối thập niên 1920, đầu thập niên 1930.
(Xem: 6447)
họ không chỉ là những viên gạch lót đường mà họ còn là những con én lẻ loi, tin rằng trong hoàn cảnh nào thì, mùa xuân rồi cũng sẽ tới.
(Xem: 66)
Du Tử Lê tên thật là Lê Cự Phách. Tên sao người vậy. Anh đã sống và viết đến những giây phút cuối cùng.
(Xem: 1290)
Nói như Orchid Lâm Quỳnh, không có cái gọi là “better place” cho bố, vì bố đã rất ấm áp, bình an trong ngôi nhà đó. Thiên đàng ở đâu thì kệ nó chớ!
(Xem: 153)
Hôm 13-8-2016, Du Tử Lê từ Mỹ trở về Huế, xứ sở mà nhà thơ đã có dịp nhiều lần ghé đến trong hàng chục năm trước.
(Xem: 2837)
Hiếm có cây bút nào sung mãn như Du Tử Lê khi ở tuổi 75 ông vẫn bền bỉ viết, viết và viết. Khảo cứu, phê bình, tiểu luận, bút ký... và đương nhiên thơ, bởi đó là ký hiệu nhận biết ông - một nhà thơ.
(Xem: 3001)
Theo thiển ý cá nhân tôi, thơ Du Tử Lê khá "hiền!"
(Xem: 11821)
Tình Sầu Du Tử Lê - Thơ: Du Tử Lê - Nhạc: Phạm Duy - Tiếng hát: Thái Thanh
(Xem: 1187)
Nhưng, khi em về nhà ngày hôm nay, thì bố của em, đã không còn.
(Xem: 2272)
Thơ Du Tử Lê, nhạc: Trần Duy Đức
(Xem: 2708)
Thời gian vừa qua, nhà thơ Du Tử Lê có nhận trả lời phỏng vấn hai đài truyền hình ở miền nam Cali là SET/TV và V-Star-TV.
(Xem: 2629)
Triển lãm tranh của Du Tử Lê, được tổ chức tại tư gia của ông bà Nhạc Sĩ Đăng Khánh-Phương Hoa
(Xem: 22508)
Tôi gọi thơ Du Tử Lê là thơ áo vàng, thơ vô địch, thơ về đầu.
(Xem: 16981)
Nhà báo Vũ Ánh phỏng vấn Du Tử Lê 11-2013
(Xem: 14704)
12-18-2009 Nhà thơ Du Tử Lê phỏng vấn nhạc sĩ Thân Trọng Uyên Phươn
(Xem: 17967)
Khi gối đầu lên ngực em - Thơ Du Tử Lê - Nhac: Tịnh Hiếu, Khoa Nguyễn - Tiếng hát: Đồng Thảo
(Xem: 15927)
Người về như bụi - Thơ: Du Tử Lê - Nhạc: Hoàng Quốc Bảo - Tiếng hát: Kim Tước
(Xem: 14491)
Hỏi chúa đi rồi em sẽ hay - Thơ: Du Tử Lê - Nhạc: Hoàng Thanh Tâm - Tiếng hát: Tuấn Anh
(Xem: 12294)
Khái Quát Văn Học Ba Miền - Du Tử Lê, Nguyễn Mạnh Trinh, Thái Tú Hạp
(Xem: 11238)
2013-03-30 Triển lãm tranh Du Tử Lê - Falls Church - Virginia
(Xem: 11352)
Nhạc sĩ Đăng Khánh cư ngụ tại Houston Texas, ngoài là một nhạc sĩ ông còn là một nha sĩ
(Xem: 10583)
Triển Lãm Tranh Du Tử Lê ở Hoa Thịnh Đốn
(Xem: 10279)
Triển lãm Tranh và đêm nhạc "Giữ Đời Cho Nhau" Du Tử Lê đã gặt hái sự thành công tại Seattl
(Xem: 17026)
Nhà báo Lê Văn là cựu Giám Đốc đài VOA phần Việt Ngữ
(Xem: 23859)
ngọn cây có những trời giông bão. ta có nghìn năm đợi một người
(Xem: 28871)
Cung Trầm Tưởng sinh ngày 28/2/1932 tại Hà Nội. Năm 15 tuổi ông bắt đầu làm thơ,
(Xem: 20369)
Tên thật Nguyễn đức Quang, sinh năm 1944 tại Sơn Tây. Theo gia đình vào Nam năm 1954
(Xem: 21683)
ơn em thơ dại từ trời/theo ta xuống biển vớt đời ta trôi/ơn em, dáng mỏng mưa vời
(Xem: 25457)
Nhạc sĩ Đăng Khánh cư ngụ tại Houston Texas, ngoài là một nhạc sĩ ông còn là một nha sĩ
(Xem: 24317)
Nhan đề đầu tiên của ca khúc “Hạnh phúc buồn,” là “Trong tay thánh nữ có đời tôi.”
(Xem: 20526)
Bác sĩ Bích Liên tốt nghiệp cử nhân Khoa học tại Đại Học UCI (1982), Tiến sĩ Y Khoa Đại học UCI (1987
Khách Thăm Viếng
2,624,643