VƯƠNG THÀNH - Tính Vỡ Vụn Của Thời Đại Trong Lục Bát Du Tử Lê

18 Tháng Bảy 201412:00 SA(Xem: 7701)
VƯƠNG THÀNH - Tính Vỡ Vụn Của Thời Đại Trong Lục Bát Du Tử Lê

 Về những bài thơ lục bát của Du Tử Lê, hiện tôi có trong tay 3 tập thơ: Thơ Du Tử Lê, (còn gọi là Thơ Du Tử Lê I,) in năm 1964, có 15 bài lục bát; Thơ Tình, in lần thứ 4, 1996, có 15 bài lục bát; Sông Núi Người Thơm Nỗi Nhớ Nhà, in năm 1996, có 12 bài lục bát; và tập mới nhất, Chỉ Như Mặt Khác Tấm Gương Soi, thì không có bài lục bát nào cả.

Điểm qua 36 bài thơ lục bát của Du Tử Lê, trong 36 năm làm thơ ta thấy Du Tử Lê quả đã có một bước đi dài, một tiến trình không ngừng cách tân trong nhịp điệu, cung âm của thể thơ đặc trưng Việt Nam này.

Theo Du Tử Lê thì lục bát là một thể thơ chỉ Việt Nam mới có. Nó óng ả, nhịp nhàng, nên được dùng để ru. Nó được xây dựng trên căn bản nhịp 2 đều cho tất cả các câu sáu hay tám chữ.

Thí dụ 1: Bài Bến Tâm Hồn, bài thơ đầu tiên ông dùng bút hiệu Du Tử Lê viết năm 1958, khi ông còn học bậc trung học:

  lênh đênh hồn cắm sào ngang
 năm ô tuổi nhỏ buồn hoang ngọn cờ

 (Thơ Du Tử Lê, trang 46)

Thí dụ 2:

  so vai nhăn áo xô quần
 mắt nâu tóc rậm môi câm tiếng cười

 (Sđd, trang 19.)

Nếu ta đem phân nhịp 2 trong số 9 bài thơ lục bát của Du Tử Lê trong Tập Thơ Du Tử Lê I, ta thấy ngay nhịp điệu của nó là nhịp 2 đều, như thơ lục bát của chúng ta từ thời thi hào Nguyễn Du. Nó cũng rất gần với ca dao, như:

  (Ầu ơ)
 Ví dầu tình bậu muốn thôi
 bậu gieo tiếng dữ cho rồi bậu đi
 bậu đi bậu lấy ông câu
 bậu ăn cá bống chặt đầu kho tiêu.

Thản hoặc, Du Tử Lê cũng có dùng nhịp 3-3 cho câu sáu hay 4-4 cho câu tám. Nhưng nó vẫn là nhịp đều hay nhịp cân đối, nói theo cách của chính họ Lê.

Thí dụ:

 Tay nghêu ngao / níu cuộc đời
 Đôi chân mười ngón / móng dài héo thâm

 (Sđd.)

Trước Du Tử Lê cũng có những người chủ tâm đổi mới lục bát. Cầm đầu là Huy Cận. Huy Cận không dùng thơ lục bát kể kể một câu chuyện, hay một mối tình mà ông loại bỏ hẳn yếu tố xúc động, yếu tố tình cảm sướt mướt khỏi lục bát. Ông chủ tâm ghép nhiều hình ảnh, nhiều tính từ, nặng ngôn ngữ cho lục bát, để lục bát được mặc khoác một chiếc áo mới. Sau Huy Cận là Cung Trầm Tưởng. Họ Cung đi tiếp con đường mà Huy Cận đã mở ra. Tuy nhiên Huy Cận hay Cung Trầm Tưởng hay những người làm nhiều lục bát như Bùi Giáng, Phạm Thiên Thư thì họ vẫn giữ nguyên nhịp đều của lục bát. Người viết muốn nói là nhịp 2 đều hay nhịp 3/3 hoặc 4/4, tức nhịp cân đối.

Nhưng Du Tử Lê, kể từ năm 1966, qua bài thơ Lục Bát, 66, đăng tải trên tạp chí Văn ở Saigòn năm 1966, đã chủ tâm ngắt lại nhịp đi của lục bát. Ông mang cho nó một nhịp khác, nhịp lẻ, hay nhịp chỏi. Điều này, rất nhiều nhà phê bình đã nói tới. Ở đây, chúng tôi chỉ xin trưng dẫn hai câu trích từ bài thơ vừa nói, làm thí dụ:

  phố cao, gió nổi, bóng mờ (2-2-2)
 đêm lu, trời nặng, tôi gù lưng, đi (2-2-3-1)

(Quý vị nào cần tra cứu thêm, có thể đọc Thi Nhân Việt Nam Hiện Đại, Quyển Thượng, của Phan Canh và Nguyễn Tấn Long, Nhà xuất bản Sống Mới, Saigòn, 1974, phần trích dẫn thơ Du Tử Lê.)

Khởi đầu, chủ tâm ngắt lại nhịp đi lục bát của Du Tử Lê không được công nhận. Mãi gần 10 năm sau, trong số Xuân Văn Học, Saigòn, đề tháng 1 năm 1974, nhà văn Lê Huy Oanh, có bài nhận định về cuốn Thơ Du Tử Lê 1967-1972, còn gọi là Thơ Du Tử Lê II, là cuốn được trao giải Văn Chương Toàn Quốc bộ môn thơ, năm 1973, khi đó, chủ tâm ngắt nhịp đi của lục bát của họ Lê mới được ghi nhận. Sau đấy, tại hải ngoại, những tác giả tên tuổi như Nguyên Sa, rồi Nguyễn Hưng Quốc, Bùi Bảo Trúc..., lần lượt nhìn nhận công lao cách tân thể lục bát của Du Tử Lê.

Nhưng điều đáng nói hơn nữa, theo tôi, trong vòng 5, 6 năm gần đây, một lần nữa họ Lê lại táo bạo đề nghị loại bỏ hẳn âm trắc bắt buộc nơi chữ thứ 4 của những câu sáu, khi cần diễn tả một hình ảnh, một cảm xúc thành khối, bất khả phân, hoặc muốn nói lên cái tâm cảnh xuống dốc hay tận cùng của bi phẫn, hoặc hoan lạc.

Thí dụ:

  và, ngày cù sương: bay lên
 nắng thâu phế liệu; em truyền nhiễm, thơ
 và, mây cù mưa: trôi đi
 nhìn nhau cửa ngục A Tỳ, bậc môi
 và chiều cù ta: chìm, rơi
 ai / vai / bồ tát / tim / ngồi ghế sau

 (Sông Núi Người Thơm Nỗi Nhớ Nhà, trang 60.)

Hoặc:

 rừng thiêu. Rừng thiêu em, đi
 vàng au mắt lá, đỏ điều chỉnh tôi
 cây vùi, chôn nhau khôn lui
 ngọn liên hoa tạnh, gốc hồi dương, khô

 (Sđd, trang 73)

Hoặc nữa:

  mưa song sinh sau chia, lìa
 chấn thương khí quyển bão vừa xả tang
 sông hồi tâm / gương / đen / đêm
 lon con ký ức, lền, khên bóng, chiều
 tôi Lê. Lê. Lê. Lê nào?

 (Sđd, trang 112.)

Nhờ loại bỏ được âm trắc bắt buộc ở chữ thứ tư câu sáu nên khung cảnh buổi chiều tà trên sông Saint Laurent, ở thành phố Montreal vốn đã mênh mông lại càng thêm mênh mông hơn, để tất cả cùng đi vào cõi im lặng, tịnh không, nhuốm mùi đạo hạnh, như lòng Bồ Tát đưa con người đến một nơi chốn nào vượt thoát khỏi vòng sinh tử, hướng tình yêu về cõi vô lượng, qua cây cầu bắc liền hai tâm hồn, ở thí dụ một. Ở thí dụ ba, cũng nhờ sự triệt bỏ âm trắc nơi chữ thứ tư của câu sáu mà ta có thiên hình vạn trạng về một người tên Lê. Hoặc giả, đó chỉ là một tên gọi tượng trưng cho một con người, như bất cứ một ai trong chúng ta nếu có thể đặt được tâm hồn, rung cảm của mình vào lòng câu thơ.

Đọc một câu thơ đó thôi, bỗng nhiên tôi thức ngộ về triết lý duy thức của nhà Phật. Thật là diễm phúc cho ta biết chừng nào, khi ta hiểu, cũng là cây gỗ, có khi ta gọi là cái cột nhà, khi là chiếc bàn, chiếc ghế, có khi cũng là cây gỗ mà cây gỗ lại bị mối mọt chui vào, đục khoét. Đối với loài mối thì cây gỗ chính là một bàn yến tiệc. Vắn tắt, ta có tâm trạng nào thì khi đọc câu thơ kia ta sẽ cảm nhận về Lê theo cách của riêng mình, tức người đọc vậy.

Họ Lê một lần đưa ra một thí dụ dễ hiểu qua hai câu thơ ứng khẩu như sau:

  mây bay. Mây bay. Mây bay
 chim sa lũng thấp, mưa ngoài dặm xa

Ông giải thích rằng, nếu là văn xuôi, chúng ta sẽ viết, đại khái: “trên bầu trời ngày hôm nay, tôi thấy có nhiều đám mây nối đuôi nhau bay qua.” Trong khi đó, với thơ, người làm thơ chỉ cần viết: "mây bay. mây bay. mây bay," người đọc sẽ hình dung ngay được một bầu trời đầy mây. Nó vừa tượng hình, vừa cho thấy tính nguyên khối của vật thể. Nếu giữ quy luật cũ, cũng câu thơ đó, sẽ phải đổi thành "mây bay từng đám trên trời," hoặc một câu nào khác, nhưng buộc phải có âm trắc cho chữ thứ tư. 

Tóm tắt lại, dụng ý loại bỏ âm trắc ở chữ thứ tư của họ Lê cho chúng ta cơ hội để khai thác triệt để tính lập lại hay tính điệp khúc chỉ thi ca mới có. Thứ đến nó giúp ta tạo được hình ảnh liên tục, không đứt đoạn và tính đánh mạnh vào sự chú ý hay tạo được ấn tượng bất ngờ cho người đọc, người nghe...

Tuy nhiên, đáng kể hơn cả, thì sự loại bỏ âm trắc ở câu sáu, cắt vụn nhịp đi của thơ lục bát nói riêng và các thể thơ khác nói chung của họ Lê, bằng cách sử dụng tối đa những dấu chấm, phết và gạch chéo / Slash, theo tôi đã phản ánh được những đặc tính sau đây của thời đại hiện tại:

- Xã hội chúng ta đang sống là một xã hội đầy bất trắc, đầy vỡ vụn. Không ai biết chắc được điều gì sẽ xẩy đến cho mình trong những ngày tháng trước mặt. Công việc, nhà cửa, có đó rồi mất đó. Thậm chí, cả mối ràng buộc, liên hệ gia đình, vợ chồng... Những người cùng huyết thống vẫn có thể kiện cáo, đưa nhau ra tòa như thường...

- Tính lạnh lùng, chủ nghĩa cá nhân được tôn trọng triệt để, đã khiến cho con người trong xã hội này thiếu hẳn tình nguời! Nhà ai nấy biết, đời ai nấy lo. Ta có thể sống hàng chục năm mà vẫn không hề biết một chút gì về gia đình hàng xóm, và ngược lại.

- Một chi tiết khác cũng đáng kể không kém mà ít người chú ý tới, đó là sự cố tình chấm dứt một bài thơ lục bát ở câu thứ sáu của Du Tử Lê. Ông đã dùng câu sáu để chấm dứt một bài lục bát từ những năm còn ở quê nhà. Ngoài dụng tâm kết thúc đột ngột vì nhu cầu của mạch thơ và ý thơ, nó còn có mục đích mời gọi đọc giả tham dự vào bài thơ, hay nói cách khác là trở thành đồng tác giả với ông, ở câu tám, do chính độc gỉa thêm vào.

Từ những ghi nhận trên, tôi trộm nghĩ những người đồng điệu, có nên chăng góp phần của trái tim mình vào việc cách tân một thể thơ rất riêng biệt của Việt Nam? Hay ta cũng có thể tiếp tay, hỗ trợ cho nhà thơ trong hoài bão cách tân của ông, không chỉ riêng với thơ lục bát mà cả những phương diện khác, như phương diện văn phạm nữa.

VƯƠNG THÀNH

(Tuần báo Phương Đông, ngày 8-8-97.)

 


Gửi ý kiến của bạn
Tên của bạn
Email của bạn
20 Tháng Tám 201812:00 SA(Xem: 5185)
Du Tử Lê nói ông chỉ muốn im lặng. Trong phần hỏi-đáp rất ngắn dưới đây, nhà thơ Du Tử Lê có giải thích về sự im lặng của ông, với nhiều ngụ ý.
23 Tháng Sáu 20189:22 SA(Xem: 541)
Đầu tháng 6-2018, tuyển thơ Khúc Thụy Du của nhà thơ Du Tử Lê ra mắt độc giả trong nước.
06 Tháng Hai 201812:00 SA(Xem: 11972)
Đứng giữa gian hàng, trên một bục gỗ cao phủ khăn trắng nuốt, người thiếu nữ trông nổi bật hẳn lên với trang phục tuy rực rỡ sắc mầ
18 Tháng Mười 201710:34 SA(Xem: 1397)
Theo thiển ý cá nhân tôi, thơ Du Tử Lê khá "hiền!"
25 Tháng Chín 201712:00 SA(Xem: 6090)
“Ngay sau khi gặp ông, tôi đã bước sang “chặng đường ngỡ ngàng.” Không ngỡ ngàng sao được khi mà đứng bên ông
01 Tháng Chín 20176:02 SA(Xem: 1640)
DU TỬ LÊ cũng là một nhân vật đặc biệt. Nhỏ hơn họ Trịnh vài tuổi. Gốc gác Phủ Lý, Hà Nam. Sống ở Hà Nội, trước khi theo gia đình di cư vào Nam.
21 Tháng Tám 201712:00 SA(Xem: 10112)
nhà văn, nhà thơ Du Tử Lê là một trong những thi sỹ có khá nhiều bài thơ được phổ nhạc kể từ những năm trước 1975 đến nay
01 Tháng Tám 201712:00 SA(Xem: 6892)
Vì với Du Tử Lê, thấy vậy mà không chỉ có vậy. Còn nữa. Nhiều nữa. Nhưng đó là những thứ mà chính người coi tranh sẽ thấy
02 Tháng Sáu 201711:58 SA(Xem: 1526)
Hiếm có cây bút nào sung mãn như Du Tử Lê khi ở tuổi 75 ông vẫn bền bỉ viết, viết và viết. Khảo cứu, phê bình, tiểu luận, bút ký... và đương nhiên thơ, bởi đó là ký hiệu nhận biết ông - một nhà thơ.
30 Tháng Năm 201712:00 SA(Xem: 9893)
Tôi kính trọng những nhà thơ. Trong mắt tôi, họ là những người dũng cảm bậc nhất. Hoặc gan lì, cũng bậc nhất luôn.
Cơ sở HT Productions cùng với công ty Amazon đã ấn hành Tuyển tập tùy bút “Chỉ nhớ người thôi, đủ hết đời” của nhà thơ Du Tử Lê.
Trường hợp muốn có chữ ký tác giả để lưu niệm, ở Việt Nam, xin liên lạc với Cô Sóc, tel.: 090-260-4722. Ngoài Việt Nam, xin liên lạc với Ms. Phan Hạnh Tuyền, Email:phanhanhtuyen@gmail.com
Ở lần tái bản này, ngoài phần hiệu đính, cơ sở HT Productions còn có phần hình ảnh trên dưới 50 tác giả được đề cập trong sách.
TÁC GIẢ
(Xem: 89)
Nhiều người nói, Trịnh Công Sơn không phải là người đầu tiên gieo cầu nhắm vào Thanh Thúy.
(Xem: 334)
Rất nhiều người vẫn còn nhớ 4 câu thơ tuyệt tác của nhà thơ Hoàng Trúc Ly, viết tặng Thanh Thúy
(Xem: 1170)
màu vàng rực rỡ của dã-quỳ đã dắt tay tôi trở lại Pleiku
(Xem: 323)
Hiện cư ngụ tại Âu Châu, đang là ứng viên tiến sĩ văn chương của đại học Lancaster, Anh Quốc
(Xem: 387)
Thành công cả về vật chất lẫn tinh thần của đại nhạc hội chủ đề “Chút tình trao nhau” vào dịp Tết năm 1996
(Xem: 5185)
Du Tử Lê nói ông chỉ muốn im lặng. Trong phần hỏi-đáp rất ngắn dưới đây, nhà thơ Du Tử Lê có giải thích về sự im lặng của ông, với nhiều ngụ ý.
(Xem: 541)
Đầu tháng 6-2018, tuyển thơ Khúc Thụy Du của nhà thơ Du Tử Lê ra mắt độc giả trong nước.
(Xem: 11972)
Đứng giữa gian hàng, trên một bục gỗ cao phủ khăn trắng nuốt, người thiếu nữ trông nổi bật hẳn lên với trang phục tuy rực rỡ sắc mầ
(Xem: 1397)
Theo thiển ý cá nhân tôi, thơ Du Tử Lê khá "hiền!"
(Xem: 6090)
“Ngay sau khi gặp ông, tôi đã bước sang “chặng đường ngỡ ngàng.” Không ngỡ ngàng sao được khi mà đứng bên ông
(Xem: 341)
Thời gian vừa qua, nhà thơ Du Tử Lê có nhận trả lời phỏng vấn hai đài truyền hình ở miền nam Cali là SET/TV và V-Star-TV.
(Xem: 434)
Triển lãm tranh của Du Tử Lê, được tổ chức tại tư gia của ông bà Nhạc Sĩ Đăng Khánh-Phương Hoa
(Xem: 20257)
Tôi gọi thơ Du Tử Lê là thơ áo vàng, thơ vô địch, thơ về đầu.
(Xem: 15095)
Nhà báo Vũ Ánh phỏng vấn Du Tử Lê 11-2013
(Xem: 12631)
12-18-2009 Nhà thơ Du Tử Lê phỏng vấn nhạc sĩ Thân Trọng Uyên Phươn
(Xem: 15881)
Khi gối đầu lên ngực em - Thơ Du Tử Lê - Nhac: Tịnh Hiếu, Khoa Nguyễn - Tiếng hát: Đồng Thảo
(Xem: 13945)
Người về như bụi - Thơ: Du Tử Lê - Nhạc: Hoàng Quốc Bảo - Tiếng hát: Kim Tước
(Xem: 12413)
Hỏi chúa đi rồi em sẽ hay - Thơ: Du Tử Lê - Nhạc: Hoàng Thanh Tâm - Tiếng hát: Tuấn Anh
(Xem: 10418)
Khái Quát Văn Học Ba Miền - Du Tử Lê, Nguyễn Mạnh Trinh, Thái Tú Hạp
(Xem: 9656)
2013-03-30 Triển lãm tranh Du Tử Lê - Falls Church - Virginia
(Xem: 9791)
Nhạc sĩ Đăng Khánh cư ngụ tại Houston Texas, ngoài là một nhạc sĩ ông còn là một nha sĩ
(Xem: 8993)
Triển Lãm Tranh Du Tử Lê ở Hoa Thịnh Đốn
(Xem: 8585)
Triển lãm Tranh và đêm nhạc "Giữ Đời Cho Nhau" Du Tử Lê đã gặt hái sự thành công tại Seattl
(Xem: 9774)
Tình Sầu Du Tử Lê - Thơ: Du Tử Lê - Nhạc: Phạm Duy - Tiếng hát: Thái Thanh
(Xem: 15009)
Nhà báo Lê Văn là cựu Giám Đốc đài VOA phần Việt Ngữ
(Xem: 21388)
ngọn cây có những trời giông bão. ta có nghìn năm đợi một người
(Xem: 27200)
Cung Trầm Tưởng sinh ngày 28/2/1932 tại Hà Nội. Năm 15 tuổi ông bắt đầu làm thơ,
(Xem: 18678)
Tên thật Nguyễn đức Quang, sinh năm 1944 tại Sơn Tây. Theo gia đình vào Nam năm 1954
(Xem: 19785)
ơn em thơ dại từ trời/theo ta xuống biển vớt đời ta trôi/ơn em, dáng mỏng mưa vời
(Xem: 24011)
Nhạc sĩ Đăng Khánh cư ngụ tại Houston Texas, ngoài là một nhạc sĩ ông còn là một nha sĩ
(Xem: 21715)
Nhan đề đầu tiên của ca khúc “Hạnh phúc buồn,” là “Trong tay thánh nữ có đời tôi.”
(Xem: 18141)
Bác sĩ Bích Liên tốt nghiệp cử nhân Khoa học tại Đại Học UCI (1982), Tiến sĩ Y Khoa Đại học UCI (1987
Khách Thăm Viếng
1,928,822