TRẦN BẢO ĐỊNH - Con cá rong chơi sông nước Cửu Long

20 Tháng Mười 20224:30 CH(Xem: 615)
TRẦN BẢO ĐỊNH - Con cá rong chơi sông nước Cửu Long
1.
Tuổi ấu thơ, tôi sống thời loạn lạc chiến tranh nên mẹ đưa con đi nhiều nơi, ăn nhiều chỗ, ở lắm vùng. Trong số đó, có một chốn mà tôi không thể nào quên: Vàm sông Sở Hạ!

Nhưng, nếu nói thiệt lòng và không sợ mắc cỡ miệng, chính con cá linh đã hớp hồn tôi qua món ăn “cá linh hấp mía” đậm đà mùi nhớ!
Tò mò, tôi rụt rè hỏi má:

“Sao không kho mà lại hấp?”.

Má cười, nụ cười hồn hậu của người đờn bà miền châu thổ phương Nam:

“Hấp chớ sao kho? Mà có muốn kho, cũng chẳng thể kho được!”.

Nói vừa dứt câu, má đã ướp cá linh với: đường, bột ngọt, tiêu, tỏi bằm, muối, nước mắm, dầu phộng… Trong khi chờ cá linh ướp thấm gia vị, má róc vỏ mía và chặt thành khúc nhỏ xếp dưới đáy nồi đất, thuận tay má đặt cá linh thành từng lớp bên trên. Má dặn chị Hai:

“Hấp cá sôi, con đổ nước dừa tươi vào; hấp cá sôi lần nữa, con bớt lửa nhỏ lại… Chụm lửa liu riu khoảng nửa giờ thì tắt bếp…”.

Về sau, tôi mới vỡ lẽ:

“Hấp, ngữ nghĩa đậm chất chia sẻ ngọt bùi. Đã là chia sẻ ngọt bùi, mấy ai phủi đít quên lúc đắng cay! Kho, nói lên sự áp chế khắc nghiệt nhau. Đã là áp chế khắc nghiệt nhau, thiên hạ sẵn sàng muối mặt dù tiếng đời bia miệng!”.

Tưởng rằng, “cá hấp cá kho” là câu nói hời hợt, dễ dãi của hạng dân dã; nào dè nó thiệt sâu và thiệt sắc của hạng người từng trải chốn phong trần.

Với tôi, con sông Sở Hạ thuộc miền ký ức của những tháng năm bom đạn, của bao ngày cá linh xanh nước, bạc trắng sông đêm. Sông Sở Hạ một nhánh sông Sở Thượng(1), khởi nguồn từ rạch Cái Cái, Tân Thành, chảy len lỏi và luồn lách đổ ra Hồng Ngự. Nó chiếm một phần lớn ranh giới tự nhiên giữa Đồng Tháp và Campuchia. Đồng thời, nó cũng là “Miền nước hứa” dành riêng cho những cuộc giao hoan giữa cá linh đực, cá linh cái; tạo thời khắc thăng hoa thụ tinh gìn giữ nòi giống.

Trên con sông dài mang niềm yêu thương xứ sở, đã nuôi dưỡng con cá linh đực hình vóc thon, nhỏ, rắn chắc, biểu lộ qua cái vây ngực nhám và, cái vây ngực càng nhám thì, chỉ cần con đực đánh hơi bén mùi con cái, cũng đủ làm đực chảy nhớt sẹ nơi lỗ bụng dục tình. Con cá linh đực muôn thuở vẫn là vậy. Nhưng, con cá linh cái cũng chẳng vừa gì: Bụng nó to đến rất to mỗi khi phải lòng con đực, thân vàng tròn ủm, vây ngực nhẵn, vây hậu môn ngắn, lỗ hậu môn hồng hồng như “Gái muốn chồng nhìn trộm trai tân”.

Rồi thì, “Thuyền theo lái, gái theo chồng” (tục ngữ). Một khi đã lấy nhau, con cá linh cái không bao giờ rời xa con cá linh đực. Vì vậy, mắc lưới, đực cái cùng mắc; chui vô miệng đáy, đực cái cùng chui… Sống cùng sống quay về cố hương, chết cùng chết nơi đất khách!

2.
Tôi thường nghe người cố cựu sống dọc sông Sở Hạ, thân quen mùa nước nổi nói rằng:

“Thuộc tính sinh thái cá di cư được xác định bởi hệ di cư”.

Con cá linh mùa khô ẩn náu nơi vực sâu ở Biển Hồ và cũng là, chỗ đẻ trứng sau khi đã mang thai trong mùa nước nổi. Thường sau Tết Đoan ngọ mồng Năm tháng Năm, là lúc con nước nó “quay”. Tôi hỏi má:

– Con nước nó “quay” là quay sao, hả má?

Má không vội trả lời, hỏi chị Hai:

– Nồi cá linh hấp mía xong chưa, Hai?

– Dạ! Xong rồi má!

Chị Hai bươn bả chạy ra sau nhà phụ tía kê kích chuồng gà, vì hồi nãy nước nổi lấp xấp thêm đôi ba tấc nữa.

– Nước quay là nước chảy suốt một mạch, không chảy ngược lại; như người đi thẳng một đường, không tính chuyện hồi mã hay than thở lạc đường! Và lúc nầy, nước từ màu xanh trong chuyển sang màu đỏ đục phù sa. Áng chừng mồng mười tháng Sáu, nước Mê Kông đổ về, nó đổ đến đỗi:

“Nước chảy re re, trứng cá linh theo dòng, trứng nở
Anh có vợ rồi, mặc có vợ, em vẫn thương”.
(Câu hò mùa nước quay)

Nghe má giải thích, tôi phục sự hiểu biết của má, sát đất.

*
Tôi lớn dần theo từng mùa con nước nổi, từng mùa trứng cá linh rời nơi mẹ đẻ rong chơi cõi bồng bềnh sông nước Cửu Long. Trứng cá linh vừa trôi theo dòng, vừa mở mắt thoát trứng thành con và rồi, con mặc sức vẫy vùng trong cái vùng vẫy đầy bất trắc.

Cá linh, kẻ lãng tử chính hiệu trong chốn giang hồ!

Một đêm nào đó, dân sống nghề hạ bạc có thể quên thời gian nhưng chắc hẳn rằng, không thể quên mùa cá linh chở câu hò con nước nhảy bờ tháng Bảy mưa Ngâu:

”Tháng Bảy nước nhảy tràn bờ
Mùng ai có rộng (xin) ngủ nhờ một đêm!”
(Câu hò huê tình)

Cá linh kết bầy, tụ giề và có hàng luồng, hàng luồng choáng ngợp mặt nước sông. Người hoảng sợ, mở miệng đáy cho luồng cá nhởn nhơ, rong ruổi khắp miền châu thổ miền Tây, ngâm mình trong nước nổi.

Sông Sở Hạ lúc bấy giờ đón cá linh “tay bắt mặt mừng” trong niềm hoan hỉ mong người anh em trở lại.

Tháng mưa, gió kéo mây mù trời.

Con cá linh trưởng thành, tìm bạn tình nơi hội tình trăng thu tháng Tám. Dưới ánh trăng vàng loang loáng nước, con cá linh cái quẫy đuôi, cắm đầu chỏng ngược mình, giơ hậu môn ửng hồng chờ đợi…

Và, chỉ mong có vậy, con cá linh đực thực hiện bản năng trời cho.

Rồi, con đực dìu con cái đương thời kỳ thai nghén rời sông Sở Hạ, khi con nước nổi xẹp dần bởi từng cơn gió mùa Đông Bắc. Vợ chồng cá linh cố gắng bơi ngược dòng về cố hương, nơi vợ nó sẽ đẻ trứng cho mùa sau.

Có người hỏi cá linh:

“Vợ chồng bây, ngược dòng nước bơi chi cho cực. Cứ ở lại sông Sở Hạ đẻ chửa, coi có sướng không?”.

Cá linh vợ nghe qua lòng những muốn xiêu lòng, nhưng cá linh chồng nói nhỏ với vợ:

– Chẳng nơi đâu bằng xứ sở quê nhà. Có đói lạnh mới biết no ấm. Đời cá linh tồn tại từ nước nổi, ở nán lại sông Sở Hạ thì có khác gì vợ chồng mình tự nguyện làm con mắm cá linh cho người xé ăn sống với cơm nguội, hoặc giả kho mắm kho ăn với cọng bông súng, hay bông điên điển cuối mùa!

– Vậy thì, Con vật nào càng có trí khôn thì con vật đó càng tàn nhẫn, và độc ác phải không mình?

Cá linh vợ thủ thỉ với chồng.

– Con người!

Cá linh chồng đáp trôn lỏn.

Tự dưng mình mẩy cá linh cái run sợ, da nổi gai mọc ốc.

Nắng áp gió, khô đồng!

Vợ chồng cá linh bơi theo bầy vượt qua vùng nước xoáy. Cá linh vợ đột nhiên hỏi chồng:

– Một mai nước không còn nổi, mình sẽ sống sao mình?

Nước đổ hơn thác, nước cuồn cuộn cuốn mọi thứ trôi ra biển, kể cả rác rến dơ bẩn. Cá linh chồng lặng thinh, nó hiểu rằng, trần gian có chi là vĩnh cửu! Nó rong chơi chớ nào phải di cư, hết mùa nước nổi nó quay về nơi trứng khởi sự trôi đi. Suy cho cùng, mấy ai được như nó?

Đường rong chơi của nó từ miệt sông nước Cửu Long đến miền thác Khôn(2). Và, cái rong chơi của nó đã tạo nên sự “hiển linh” ở tâm thức cộng đồng người Việt Đồng bằng sông Cửu Long, dẫu rằng: “Con cá không thờ sao gọi cá linh?”.

Tương truyền: “… Lúc Nguyễn Ánh từ Vàm Nao chuẩn bị ra biển, phát hiện có vài con cá nhỏ nhảy vào mạn thuyền, ông linh cảm như có việc chẳng lành nên liền ra lệnh cho đoàn tùy tùng hoãn chuyến đi. Nhờ vậy, cả đoàn đã thoát nạn do quân Tây Sơn mai phục. Để tỏ lòng tri ân một loài cá đã cứu giúp mình, Nguyễn Ánh liền đặt tên cho chúng là “cá linh”(3) .

Thiệt ra, cá linh có “linh” hay không “linh”, trải qua mấy trăm năm cũng chưa ai rõ, chỉ rõ là cá linh theo con nước quay nhỏ bằng tăm nhang, đến lúc nước giựt cạn đồng nó đã lớn bằng ngón chưn cái. Nó kéo nhau lủ khủ và ào ạt rời sông Sở Hạ ra Hồng Ngự, sông Tiền để trở về nhà sau cuộc rong chơi thỏa thích. Người đợi nó bằng tiếng lóng “cá ra”, rồi hè nhau bắt với câu thiệu “cá lên rào, cá đông ken” trong điệu nói thơ tình tứ:

”Nước ròng tôm đất lội xuôi
Chỉ tơ thòng xuống cột tui với mình”
(Ca dao).

Người âu yếm nhau trên cái chết trắng của cá linh…

Cá linh vợ hỏi cá linh chồng:

“Vậy, mình linh chỗ nào?”.

3.
Dân sống vùng đất nước nổi miền Tây Nam Bộ từ đời ông, đời cha tới đời họ, chưa bao giờ và không bao giờ nghĩ đến chuyện “né nước nổi” hay nói theo chữ nghĩa sang là “né lũ”. Họ đợi nước con nước quay đổ về để đất có cơ may nổi nước. Có nước nổi mới có cá linh và có cá linh, họ mới có thể giải quyết một phần nợ nần, khó khăn trong cuộc sống thường trực nghèo khó. Có lẽ, cá linh nó “linh” là “linh” cái chỗ nầy(?) Chắc gì cứu Nguyễn Ánh để mà “linh”(?!)

Mấy năm trở lại đây, năm nào tôi cũng quay về con sông Sở Hạ, lòng ngong ngóng gặp con cá linh rong chơi chốn cũ, nhưng thôi đành hoài công bởi, kẻ lãng tử miền sông nước Cửu Long đã thưa dần và biết đâu đến một lúc nào đó; chắc là không xa lắm, con cá linh thiên nhiên sẽ mất thiên nhiên, để rồi tuyệt chủng và lặng lẽ đi vào chuyện cổ tích?

Đau đớn, buồn thay!

______
(1) Sông Sở Thượng: Là con sông quan trọng nhất phía Tây Bắc tỉnh Đồng Tháp, bắt nguồn từ Ba Phnom (Kampuchia) chảy theo hướng sông Tiền và đổ ra rạch Hồng Ngự. Chiều dài khoảng 65km, rộng trung bình khoảng 80m với lưu vực khoảng 860km². Ở thượng lưu rất nông, càng gần đến sông Tiền càng sâu, nơi sâu nhất có thể hơn 9m. Mặc dù chỉ chảy qua tỉnh 15km nhưng lại là một trong những nơi nuôi cá bè tập trung của tỉnh. (Địa chí tỉnh Đồng Tháp).

(2) Bao gồm cả sông Tông Lê Sáp (chạy theo hàng dọc); giữa nơi cư trú vùng ngập và các nhánh sông (chạy theo hàng ngang); giữa dòng chính sông Mê Kông và tiểu lưu vực sông Sê San (bao gồm cả sông Sê Công và sông Srê Pốc). Theo “Di cư của cá sông Mê Kông” Anders F. Poulsen, Ouch Poeu, Sitavong Viravong, Ubolratana Suntonratana và Nguyễn Thanh Tùng.

(3) Theo ”Tự vị tiếng nói miền Nam”, trang 103, Vương Hồng Sển.

Gửi ý kiến của bạn
Tên của bạn
Email của bạn
26 Tháng Giêng 202310:52 SA(Xem: 23)
Trên vách tường bóng cha cúi xuống, tiếng đàn bầu lại rung lên trong đêm, khắc khoải, đợi chờ...
23 Tháng Giêng 202310:45 SA(Xem: 47)
Hãy nhìn dương thế của chúng ta mà xem. Thật đáng tởm.
22 Tháng Giêng 202312:20 CH(Xem: 80)
Sau hơn sáu mươi năm, kể lại chuyện xưa, tôi chỉ còn biết mỉm cười!
11 Tháng Giêng 20239:04 SA(Xem: 182)
Tôi thầm gọi: Hoàng Sa ơi, hẹn ngày về lại Hoàng Sa!
22 Tháng Mười Hai 20224:19 CH(Xem: 233)
Đêm chùng như võng. Chị một mình trong căn buồng lạnh ngắt, chiếc áo anh treo trên móc chị cố tình không giặt, vậy mà đến nó cũng chẳng giữ được mùi anh.
20 Tháng Mười Hai 20225:34 CH(Xem: 164)
Người đến trước thất vọng ra về trước, người đến sau thất vọng ra về sau. "Tìm cái này" là cái gì thì không ai biết, nhưng cứ hy vọng có chút no ấm mờ mờ phía trước cũng đã hấp dẫn lắm
20 Tháng Mười Hai 202212:25 CH(Xem: 123)
Thuốc lá quê tôi không vĩ đại như Con đường thuốc lá của Erskine Caldwell; không hoành tráng như thuốc lá của làng Thanh Quýt nhưng cũng đủ cho những hoài niệm nao lòng với bao người con xa xứ!
13 Tháng Mười Hai 202212:00 SA(Xem: 35046)
Tự nghĩ mình có một mối tình đẹp, rất đẹp trong cuộc đời, vậy mà tôi không dám thổ lộ với ai. Nó vẫn thầm kín ở cùng tôi, rất lâu. Nó như mồi lửa diệu kỳ, phỏng rát tuổi hai mươi.
06 Tháng Mười Hai 202211:06 SA(Xem: 259)
Thứ đồ chơi duy nhất của chú tôi là cái kèn lá, chú tự cuốn như một con sâu.
26 Tháng Mười Một 20221:06 CH(Xem: 261)
Con Dứt trạc tuổi tụi chăn bò trong xóm, nhưng nó chẳng chơi với ai, nói đúng hơn là chẳng đứa nào chơi với nó.
Du Tử Lê Thơ Toàn Tập/ Trọn bộ 4 tập, trên 2000 trang
Cơ sở HT Productions cùng với công ty Amazon đã ấn hành Tuyển tập tùy bút “Chỉ nhớ người thôi, đủ hết đời” của nhà thơ Du Tử Lê.
Trường hợp muốn có chữ ký tác giả để lưu niệm, ở Việt Nam, xin liên lạc với Cô Sóc, tel.: 090-360-4722. Ngoài Việt Nam, xin liên lạc với Ms. Phan Hạnh Tuyền, Email:phanhanhtuyen@gmail.com
Ở lần tái bản này, ngoài phần hiệu đính, cơ sở HT Productions còn có phần hình ảnh trên dưới 50 tác giả được đề cập trong sách.
TÁC GIẢ
(Xem: 5417)
Trong sinh hoạt âm nhạc tại miền nam VN, 20 năm (1954-1975) rất nhiều người biết tên tuổi nhạc sĩ Ngọc Chánh.
(Xem: 8049)
Họ Phạm còn được nhìn nhận là người khai sáng môn Thể dục Khí công Hoàng Hạc, ở miền nam California.
(Xem: 1086)
Sau 1975, ở hải ngoại, Du Tử Lê tiếp tục hoạt động văn chương một cách sôi nổi
(Xem: 4202)
Theo tôi, một trong những “tín đồ sẵn sàng ‘tử đạo’ chữ nghĩa” có nhà văn Vĩnh Quyền
(Xem: 15794)
Năm 2007, nhờ công lao và sự hy sinh trời biển (theo tôi,) của nhà văn và, cũng là nhà thơ Trần Hoài Thư
(Xem: 9911)
“Ngay sau khi gặp ông, tôi đã bước sang “chặng đường ngỡ ngàng.” Không ngỡ ngàng sao được khi mà đứng bên ông
(Xem: 4355)
Thi ca lan tỏa không chỉ trong từng ngóc ngách của căn nhà ông ở
(Xem: 235)
Họ Lê viết ra với tất cả thành thực, không mầu mè, không dùng ngôn ngữ để lòe đời. Tôi cho đó là tấm lòng tử tế của Du Tử Lê đối với chữ nghĩa.
(Xem: 9381)
Tuy không phải làm bất cứ công việc nào trong nhà, nhưng Bố tôi bận lắm.
(Xem: 19051)
Bài thơ là ao ước của một người muốn được biển đón nhận thân xác mình một mai khi ông bước ra khỏi cuộc đời.
(Xem: 15544)
Tình Sầu Du Tử Lê - Thơ: Du Tử Lê - Nhạc: Phạm Duy - Tiếng hát: Thái Thanh
(Xem: 5092)
Nhưng, khi em về nhà ngày hôm nay, thì bố của em, đã không còn.
(Xem: 5242)
Thơ Du Tử Lê, nhạc: Trần Duy Đức
(Xem: 5707)
Thời gian vừa qua, nhà thơ Du Tử Lê có nhận trả lời phỏng vấn hai đài truyền hình ở miền nam Cali là SET/TV và V-Star-TV.
(Xem: 5893)
Triển lãm tranh của Du Tử Lê, được tổ chức tại tư gia của ông bà Nhạc Sĩ Đăng Khánh-Phương Hoa
(Xem: 26222)
Tôi gọi thơ Du Tử Lê là thơ áo vàng, thơ vô địch, thơ về đầu.
(Xem: 20220)
Nhà báo Vũ Ánh phỏng vấn Du Tử Lê 11-2013
(Xem: 17810)
12-18-2009 Nhà thơ Du Tử Lê phỏng vấn nhạc sĩ Thân Trọng Uyên Phươn
(Xem: 21333)
Khi gối đầu lên ngực em - Thơ Du Tử Lê - Nhac: Tịnh Hiếu, Khoa Nguyễn - Tiếng hát: Đồng Thảo
(Xem: 19099)
Người về như bụi - Thơ: Du Tử Lê - Nhạc: Hoàng Quốc Bảo - Tiếng hát: Kim Tước
(Xem: 17886)
Hỏi chúa đi rồi em sẽ hay - Thơ: Du Tử Lê - Nhạc: Hoàng Thanh Tâm - Tiếng hát: Tuấn Anh
(Xem: 15306)
Khái Quát Văn Học Ba Miền - Du Tử Lê, Nguyễn Mạnh Trinh, Thái Tú Hạp
(Xem: 14380)
2013-03-30 Triển lãm tranh Du Tử Lê - Falls Church - Virginia
(Xem: 14582)
Nhạc sĩ Đăng Khánh cư ngụ tại Houston Texas, ngoài là một nhạc sĩ ông còn là một nha sĩ
(Xem: 13563)
Triển Lãm Tranh Du Tử Lê ở Hoa Thịnh Đốn
(Xem: 13078)
Triển lãm Tranh và đêm nhạc "Giữ Đời Cho Nhau" Du Tử Lê đã gặt hái sự thành công tại Seattl
(Xem: 20255)
Nhà báo Lê Văn là cựu Giám Đốc đài VOA phần Việt Ngữ
(Xem: 27535)
ngọn cây có những trời giông bão. ta có nghìn năm đợi một người
Khách Thăm Viếng
919,523